Akkoyunlu Hükümdarı Uzun Hasan

Akkoyunlu Hükümdarı Uzun Hasan
16. yüzyılda Avrupa’da basılan bir kitapta yer alan Uzun Hasan tasviri

Uzun Hasan, Akkoyunlu Devletinin en önemli hükümdarıdır. Akkoyunlular 14. ve 15. yüzyıllarda Doğu Anadolu, Azerbaycan ve İran bölgelerinde hüküm sürmüşlerdir. Uzun Hasan 1425 yılında Diyarbakır’da doğdu. Babası Ali Bey, annesi Sare Hanım’dır. 1453’de Akkoyunlu Devletinin başına geçti. Hükümdarlığı döneminde Akkoyunlular en geniş sınırlarına ulaşarak, İran, Irak, Azerbaycan ve Doğu Anadolu bölgesinin en güçlü devleti durumuna geldiler. Uzun Hasan 1473’de Fatih Sultan Mehmet’e karşı yaptığı Otlukbeli Savaşını kaybetti. 1478’de  hayatını kaybetti. Safevilerin ünlü hükümdarı Şah İsmail’in anne tarafından dedesidir.

 

Çocukluğu ve Tahta Geçişi

Çocukluk ve gençlik yıllarında Akkoyunlu Devleti iç karışıklıklar içindeydi. Dedesi Kara Yülük Osman Bey’in 1435’de ölümünden sonra taht kavgaları başlamıştı. Babası Ali Bey ve amcaları karşılıklı mücadele içindeydiler. Ali Bey kardeşi Hamza Bey’e karşısında mücadeleyi kaybetti. Babalarının taht mücadelesini kaybetmesi üzerine Hasan ve abisi Cihangir Mirza Memlüklülerden yardım istediler. Memlüklülerin yardımıyla amcaları Hamza Bey’e karşı mücadele ettiler.

Hamza Bey 1444’de vefat etti. Erkek çocuğu olmadığı için yerine Hasan’ın abisi Cihangir Mirza geçti. Bu dönemde abisi Cihangir Mirza’yı destekledi. Ancak daha sonra araları açıldı. Cihangir Mirza’nın Diyarbakır’da olmadığı bir zamanda, Hasan hile ile şehri ele geçirmeyi başardı. Kardeşleri hükümdarlığını  kabul etmedikleri için, iktidarının ilk yılları Cihangir ve diğer kardeşi Üveys’le mücadeleyle geçti. 1457’de Cihangir’in Uzun Hasan’ın hükümdarlığını tanımasıyla taht kavgaları bitmiş oldu.

Devletten İmparatorluğa

İç karışıklıkların sona ermesiyle, Hasan Bey fetih hareketlerine girişti. 1457 yılında Karakoyunlular’dan Erzincan’ı aldı. 1458’de Gürcüler üzerine sefer yaparak bazı kaleleri ele geçirdi ve önemli miktarda ganimet kazandı. Daha sonraki yıllarda Gürcüler üzerine dört sefer daha yaptı.

Trabzon Rum İmparatorluğu Osmanlı tehlikesine karşı Akkoyunlulardan yardım istedi. Uzun Hasan İmparatorun kızıyla evlenme şartıyla yardım teklifini kabul etti. 1458’de iki devlet arasında ittifak antlaşması yapıldı ve Hasan Bey imparatorun kızıyla evlendi. Fatih Sultan Mehmet’e bir elçi göndererek Trabzon Rum İmparatorluğundan aldığı vergiden vazgeçmesini istedi. Fatih’in buna cevabı sert oldu. 1460’da Akkoyunlular üzerine sefere çıktı. Uzun Hasan’ın Osmanlı ordusuyla başa çıkacak gücü olmadığı için barış istemek zorunda kaldı. Fatih kabul ederek, Akkoyunlular yerine Trabzon üzerine yöneldi. Burayı fethederek, Trabzon Rum İmparatorluğuna son verdi.

Akkoyunlu Devletinin genişlemeye ve güçlenmeye devam etmesi geleneksel rakipleri olan Karakoyunluları rahatsız ediyordu. Karakoyunlu Hükümdarı Cihan Şah bu duruma son vermek için 1467’de büyük bir orduyla Akkoyunluların üzerine yürüdü. İki devlet arasında küçük çaplı çatışmalar oldu. Kış mevsimi sebebiyle Cihan Şah seferini yarıda kesti. Askerlerinin bir kısmını kışı geçirdikleri bölgelere gönderdi. Kendi de kalan askerleriyle Tebriz’e yola çıktı. Durumu haber alan Uzun Hasan, Bingöl-Sancak mevkinde Cihan Şah’ın ordusuna ani bir baskın yaptı ( 11 Kasım 1467).  Cihan Şah öldürüldü, iki oğlu esir alındı. Karakoyunlu Devleti yıkıldı ve toprakları Akkoyunlulara geçti.

1469’da Hasan Bey İran’da hüküm süren Timur’un torunlarından Ebu Said’i de mağlup etti. Bu iki olay Akkoyunlu tarihinin ve Uzun Hasan’ın hükümdarlığının en önemli dönüm noktalarından birisini oluşturmaktadır. Akkoyunlular Doğu Anadolu’da orta kuvvette bir devletken kısa sürede Doğu Anadolu ve İran bölgelerinin en güçlü devleti haline geldiler. Başkentlerini Tebriz’e taşıdılar.

Uzun Hasan-Fatih Mücadelesi ve Otlukbeli Savaşı 

Uzun Hasan ve Fatih, Trabzon Rum İmparatorluğu konusuyla ilgili olarak zaten 1460’da karşı karşıya gelmişlerdi. Bu dönemde Osmanlılarla mücadeleyi göze alamaması sebebiyle savaş çıkmamıştı. Akkoyunluların genişleyip güçlenmesinden sonra Osmanlı-Akkoyunlu rekabeti yeniden alevlendi. Osmanlılar Sinop ve Trabzon gibi liman şehirlerini ele geçirdikten sonra Karadeniz-İran ticaretine ağırlıklarını koymuşlardı. Bu durum ekonomik açıdan Akkoyunlulara zarar veriyordu.

Uzun Hasan Osmanlılarla savaş içerisinde bulunan Venediklilerle ittifak kurdu. Karamanoğullarını Osmanlılara karşı destekleme başladı. 1471 yılında bir Akkoyunlu ordusu Osmanlıların elinde olan Tokat’ı tahrip etti ve Karaman üzerine yürüdü. 1473’de Fatih Sultan Mehmet büyük bir orduyla Akkoyunlular üzerine sefere çıktı.11 Ağustos 1473’de Tercan (Erzincan) yakınlarındaki Otlukbeli mevkinde yapılan savaş Akkoyunluların ağır mağlubiyetiyle sonuçlandı. Uzun Hasan oğlu Zeynel Mirza’yı da savaş meydanında kaybetti.

Otlukbeli Savaşı hakkında daha geniş bilgi için tıklayın. 

Otlukbeli Savaşı hem Akkoyunlular ve hem de Uzun Hasan için dönüm noktası oldu. Otlukbeli öncesinde, elde ettiği askeri başarılarla Kendini bölgenin en güçlü hükümdarı olarak görüyordu. Güçlü doğu hükümdarlarında görülen cihangirlik davası gütmeye başlamıştı. Elde ettiği askeri başarılarla bölgede ciddi bir prestij kazanmıştı. Otlukbeli Savaşında Fatih Sultan Mehmet karşısında aldığı ağır mağlubiyet tüm bunların sonu oldu.

Uzun Hasan’ın Son Yılları ve Ölümü 

Otlukbeli Savaşı sonrasında Uzun Hasan’ın fetihçi ve atak politikası son buldu. Ölümüne kadar geçen beş yılda tek bir tane önemli askeri sefer yaptı. 1476 yılında Gürcüler üzerine yaptığı seferle Gürcistan bölgesini Akkoyunlu devletine bağladı.

Son yıllarında iç karışıklıklarla uğraştı. Eşi Selçuk Şah Begüm’ün etkisiyle, büyük oğlu Halil Bey’i veliaht ilan etti. Fakat oğullarından Uğurlu Mehmet bu durumu kabullenmedi. Amcası Üveys ve devletin bazı ileri gelenlerinin desteğini alarak isyan etti. İsyan bastırıldı. Uğurlu Mehmet Bey Osmanlılara sığındı.

Uzun Hasan 6 Ocak 1478 tarihinde Tebriz’de hastalık sebebiyle hayatını kaybetti. Kendi yaptırmış olduğu Nasriyye Medresesinin bahçesine defnedildi.  Yerine oğlu Halil Bey sultan oldu. Ancak taht kavgaları bitmedi. Ölümünden sonra Akkoyunlu Devleti  kısa sürede zayıfladı ve 1503’de Safevi hükümdarı ve aynı zamanda Uzun Hasan’ın torunu (kızının oğlu) olan Şah İsmail tarafından ortadan kaldırıldı.

Uzun Hasan askeri yönüyle olduğu kadar teşkilatçı yönüyle ön plana çıkan bir hükümdardır. Onun döneminde yapılan kanuni düzenlemeler Akkoyunlu Devleti ortadan kalktıktan sonra bile uzun yıllar Doğu Anadolu’da ve İran’da etkili olmuştur. Hasan Padişah Kanunları olarak bilinen düzenlemeler daha çok toprak yapısı ve vergi konularıyla alakalıdır. Doğu Anadolu bölgesinin Osmanlı hakimiyetine geçmesinden sonra, bu bölgede uygulanan Osmanlı kanunnamelerinde Hasan Padişah Kanunlarının etkisi görülür.